هشدار یک پژوهشگر اخلاق نشر درباره ساختارهای پنهان در نظارت بر علم؛
«دیده‌بانی علم نیازمند نظارت متقابل است؛ منتقدان پژوهش‌ها از شفافیت مستثنی نیستند»
یک پژوهشگر اخلاق نشر در مطالعه‌ای جامع هشدار داد که اکوسیستم نقد و بررسی پس از انتشار پژوهش‌ها، به یک شبکه قدرتمند و متمرکز تبدیل شده است که با وجود تأثیرگذاری عمیق بر آبرو و حرفه پژوهشگران، از استانداردهای سخت‌گیرانه شفافیت، تضاد منافع و دادرسی عادلانه معاف است. این مقاله خواستار ایجاد «حکمرانی پاسخگوی متقارن» در نظارت بر علم شده است.
به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات علوم دارویی دانشگاه علوم پزشکی تهران، بررسی‌های تازه پیرامون تحولات ساختاری در عرصه یکپارچگی پژوهش و اخلاق نشر نشان می‌دهد که اکوسیستم «نقد پس از انتشار» (Post-Publication Commentary) طی سال‌های اخیر به یک شبکه نهادینه، به هم پیوسته و اثرگذار تبدیل شده است. با این حال، در حالی که این زیرساخت‌ها خواستار شفافیت مطلق و اصلاح متون علمی از سوی پژوهشگران هستند، خود از نبود سازوکارهای متوازن پاسخگویی رنج می‌برند.
بر اساس یافته‌های یک پژوهش جدید با عنوان «پنهان در انظار عمومی: قدرت شبکه‌ای، تأمین مالی و پاسخگویی در نقد پس از انتشار» که توسط «ادوارد میسون»، پژوهشگر حوزه اخلاق نشر نگاشته شده است، نقد علمی دیگر به داوری همتای سنتی محدود نبوده و اکنون از طریق شبکه‌ای پیچیده از پلتفرم‌های کامنت‌گذاری عمومی، رسانه‌های تخصصی، وبلاگ‌های اثرگذار، نهادهای غیرانتفاعی و زیرساخت‌های استنادی داده هدایت می‌شود.
این پژوهش تصریح می‌کند که هم‌پوشانی نقش‌ها، منابع مالی و دسترسی‌های داده‌ای میان بازیگران کلیدی این اکوسیستم، شبکه‌ای از «قدرت متمرکز» پدید آورده است؛ قدرتی که اگرچه در کشف خطاهای علمی و تخلفات پژوهشی نقش مثبتی ایفا کرده، اما به دلیل تمرکز نقش‌ها، خطراتی جدی نظیر عدم رعایت تشریفات عادلانه (Due Process)، نامتقارن بودن اطلاعات و آسیب‌های حیثیتی جبران‌ناپذیر به پژوهشگران را به همراه دارد.
نویسنده مقاله ضمن رد هرگونه فرض توطئه‌آمیز یا سازمان‌یافته، تأکید می‌کند که این هم‌پوشانی‌ها بازتاب یک «حرفه‌ای‌سازی ساختاری» است؛ با این وجود، اصلی‌ترین چالش این است که بازیگران دیده‌بان و منتقدانِ علم، خود از فرآیند مستقلِ حسابرسی، افشای شفاف منابع مالی و پاسخگویی در قبال خطاها معاف دانسته می‌شوند.
پیشنهادهای کلیدی برای اصلاح ساختار نظارت علمی:
این مطالعه برای گذر از وضعیت کنونی و ایجاد تعادل در اکوسیستم نقد علمی، راهکارهای سیاستی زیر را پیشنهاد کرده است:
- افشای عمومی منافع و بودجه: نهادها و پلتفرم‌های فعال در حوزه نقد علمی باید اطلاعات مربوط به منابع مالی، ساختار حاکمیتی و تضاد منافع خود را به صورت سالانه منتشر کنند.
- رعایت حقوق دادرسی منصفانه: پلتفرم‌های اثرگذار موظفند پیش از اعمال فشارهای حیثیتی، حق دفاع، ارائه مستندات، حق پاسخ و فرآیند تجدیدنظر مستقل را برای پژوهشگران فراهم سازند.
- تفکیک کارکردهای نظارتی: یک مسیر واحد نباید هم‌زمان وظیفه شناسایی نگرانی، تعدیل محتوا، بازنشر رسانه‌ای، تبدیل داده‌ها به شاخص‌های ارزیابی و اجرای تنبیه‌ات حیثیتی را بر عهده داشته باشد.
کارشناسان اخلاق پژوهش بر این باورند که این سند نقطه‌عطفی در بازنگری استانداردهای نظارت بر علم است؛ چرا که منطق بنیادین آن تأکید دارد: «شبکه‌ای که از توانایی توزیع اتهامات علمی در سطح بین‌المللی برخوردار است، باید به همان اندازه توانایی و تعهد نسبت به توزیع اصلاحیه‌ها و پاسخگویی عادلانه را نیز داشته باشد.»
ارسال نظر