گامی رو به جلو در حفاظت از حقوق پژوهشگران و اخلاق نشر؛
طراحی مدل نوین «عدالت رویه‌ای» برای صیانت از حقوق نویسندگان در فرآیندهای پس از انتشار پژوهش‌های علمی
پژوهشی تازه به قلم «ادوارد میسون» نشان می‌دهد که اگرچه بررسی و اصلاح مقالات علمی پس از انتشار برای صیانت از صحت علم حیاتی است، اما بسیاری از فرآیندهای فعلی ناشران از استانداردهای «عدالت رویه‌ای» فاصله دارند. این مقاله برای رفع خلاءهای موجود، تفکیک خدمات مشاوره‌ای آمبودزمان از پنل‌های بررسی مستقل را پیشنهاد می‌کند.
به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات علوم دارویی دانشگاه علوم پزشکی تهران، با افزایش حساسیت‌ها پیرامون صحت‌سنجی مقالات علمی و رشد پدیده‌های نظارتی پس از انتشار (مانند دیدگاه‌های آنلاین و بازپس‌گیری مقالات)، یک تحلیل سیاستی جدید زنگ خطر را درباره آسیب به حقوق پژوهشگران به دلیل قضاوت‌های شتاب‌زده به صدا درآورد.
مقاله پژوهشی جدیدی با عنوان «عدالت رویه‌ای برای نویسندگان در یکپارچگی پژوهش پس از انتشار» (تالیف: Edward Mason)، با واکاوی چالش‌های موجود در این حوزه، تأکید می‌کند که اقتدار مجلات و نهادهای نظارتی در اعمال اصلاحیه یا بازپس‌گیری مقالات، باید بر پایه شواهد متقن و رویه‌های کاملاً پاسخگو بنا شود؛ چرا که گاهی اوقات شکل‌گیری موج‌های رسانه‌ای یا انتقادات آنلاین، پیش از بررسی کارشناسانه، اتهاماتی را متوجه پژوهشگران بی‌گناه می‌کند.
پیشنهاد مدل دوگانه برای تضمین عدالت
نویسنده این مقاله برای حل چالش‌های موجود، مدلی ساختاریافته شامل دو بخش تفکیک‌شده را پیشنهاد کرده است:
- دفتر آمبودزمان (Ombuds Support): نهادی مستقل برای ارائه مشاوره محرمانه، داوطلبانه و غیررسمی به نویسندگان و منتقدان.
- هیئت بررسی مستقل (Independent Review Panel): رکنی رسمی و جداگانه برای بازبینی سوابق تصمیم‌گیری و پرونده‌ها، بدون آنکه به نویسندگان «حق وتو» در برابر تخلفات اثبات‌شده داده شود.
محورهای کلیدی اصلاح رویه‌ها
بر اساس تحلیل این پژوهش، استقرار عدالت رویه‌ای مستلزم رعایت اصول زیر است:
- حق پاسخگویی معنادار: اعطای فرصت متناسب و دسترسی به مستندات مشخص به نویسندگان برای دفاع مستدل.
- تفکیک و دقت در اطلاعیه‌ها: ضرورت تفکیک میان «خطای سهوی»، «نگرانی‌های حل‌نشده» و «تخلف علمی اثبات‌شده» در اطلاعیه‌های بازپس‌گیری (Retraction notices) جهت جلوگیری از آسیب به اعتبار علمی پژوهشگران.
- مسئولیت متقابل (Reciprocal Accountability): اعمال استانداردهای شفافیت و بررسی تعارض منافع نه تنها برای نویسندگان، بلکه برای داوران، ادیتورها و اعضای کمیته‌های بررسی.
این مقاله در نهایت با اشاره به خطرات احتمالی از جمله اطاله بررسی‌ها یا هزینه‌های اجرایی، پیشنهاد می‌کند که مدل‌های پیشنهادی در قالب پایلوت‌های مشخص ارزیابی شوند تا هم سرعت اصلاح متون علمی حفظ شود و هم از حقوق و کرامت پژوهشگران صیانت گردد.
ارسال نظر