مسئولیت شکست داوری بر عهده کیست؟ / هشدار پژوهشگر اخلاق نشر به مجلات و ناشران
افشاگری یک پژوهشگر اخلاق نشر: «داوری مخدوش» را به پای نویسندگان ننویسید
ادوارد میسون، پژوهشگر مستقل حوزه اخلاق نشر و یکپارچگی پژوهشی، در یادداشتی تحلیلی که برای انتشار در سایت ریسرچ‌گیت آماده شده، به یکی از مهم‌ترین و کمتر توجه‌شده‌ترین مسائل اخلاق نشر پرداخته است: تفاوت بنیادین میان «غیرقابل‌اعتماد بودن فرایند داوری همتا» و «مسئولیت نویسندگان» در پس‌گیری مقالات علمی. او با استناد به راهنمایی‌های COPE و ICMJE و سیاست‌های ناشران بزرگی مانند الزویر و سیج، استدلال می‌کند که مسئولیت انتخاب و تأیید داوران، بررسی تعارض منافع و تضمین استقلال داوری، بر عهده نظام سردبیری مجله است — نه نویسندگان. بنابراین پس‌گیری مقاله به دلیل نقص در فرایند داوری، نباید به‌طور خودکار به معنای اثبات تخلف نویسندگان تلقی شود. میسون پیشنهاد می‌کند اطلاعیه‌های پس‌گیری به‌صراحت بیان کنند که آیا مشارکت نویسندگان در تخلف اثبات شده، حل‌نشده باقی مانده، یا شواهد از آن حمایت نمی‌کند. او همچنین خواستار شفافیت ناشران درباره کوتاهی‌های احتمالی خود، ارائه فرصت پاسخ‌گویی منصفانه به نویسندگان، و در نظر گرفتن گزینه‌های کم‌آسیب‌تر مانند داوری مجدد مستقل یا بیان نگرانی است.
به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات علوم دارویی دانشگاه علوم پزشکی تهران،
ادوارد میسون، پژوهشگر مستقل در حوزه اخلاق نشر و یکپارچگی پژوهشی، در یادداشتی تحلیلی به یکی از مهم‌ترین و کمتر توجه شده‌ترین مسائل اخلاق نشر پرداخته است: تفاوت بنیادین میان «غیر قابل اعتماد بودن فرایند داوری همتا» و «مسئولیت نویسندگان» در پس‌گیری مقالات علمی.
«داوری مخدوش» یعنی چه؟
عبارت «داوری همتای مخدوش» این روزها در اطلاعیه های پس‌گیری مقالات علمی بسیار به کار می‌رود. اما به گفته میسون، این عبارت می‌تواند رویدادهای کاملاً متفاوتی را توصیف کند: از دستکاری عمدی توسط نویسندگان یا اشخاص ثالث گرفته تا کوتاهی در تأیید هویت داوران، ضعف نظارت سردبیری، مدیریت نادرست تعارض منافع، یا نقص در حاکمیت ویژه‌نامه‌ها. همه این موارد می‌توانند تحت عنوان «داوری مخدوش» قرار بگیرند، در حالی که مسئولیت هر یک کاملاً متفاوت است.
مسئولیت با کیست؟
میسون با استناد به راهنمایی‌های کمیته اخلاق نشر (COPE) و کمیته بین المللی سردبیران مجلات پزشکی (ICMJE) تأکید می‌کند که مسئولیت انتخاب و تأیید داوران، بررسی تعارض منافع، ارزیابی کیفیت داوری و تضمین استقلال فرایند بررسی، بر عهده نظام سردبیری مجله است نه نویسندگان.
او می‌نویسد: «نویسندگان نسخه خطی را ارسال می‌کنند و به درخواست‌های سردبیری پاسخ می‌دهند، اما معمولاً انتصاب نهایی داوران، تأیید هویت آن ها، ارزیابی استقلالشان و تصمیم نهایی درباره پذیرش مقاله را انجام نمی‌دهند.»
خطای رایج: از نقص فرایند به تخلف نویسنده
به گفته میسون، یکی از مشکلات جدی اطلاعیه‌های پس‌گیری این است که خواننده را به این نتیجه می‌رسانند که «داوری مخدوش» یعنی «نویسنده متخلف». در حالی که:
نقص در فرایند انتشار ≠ تخلف نویسنده
او توضیح می‌دهد: «مقاله‌ای که از یک فرایند داوری معیوب عبور کرده، ممکن است پژوهشگرانی کاملاً صادق داشته باشد. همان‌طور که یک مقاله با داوری ظاهراً سالم می‌تواند حاصل تخلف باشد.»
سه پرسش کلیدی که هر اطلاعیه باید پاسخ دهد
میسون پیشنهاد می‌کند هر اطلاعیه پس‌گیری باید به این سه پرسش پاسخ روشن بدهد:
۱. کدام بخش از فرایند داوری مخدوش شده است؟
۲. چه کسی مسئول آن مخدوش‌سازی بوده است؟
۳. چه تأثیری بر اعتماد به یافته‌های مقاله داشته است؟
نمونه‌ای از شفافیت: مورد سیج
میسون به یک مورد واقعی در ژوئیه ۲۰۲۶ اشاره می‌کند: انتشارات سیج هشت مقاله را پس از آنکه نتیجه گرفت داوری همتای آن‌ها توسط سردبیر ارشد سابقی که خود نویسنده همکار نیز بود اداره شده است، پس‌گیری کرد. اطلاعیه ناشر به‌صراحت اعلام کرد که این اقدام مربوط به فرایند بررسی زیربنایی بوده و هیچ تعیینی درباره محتوای علمی مقالات انجام نشده است. میسون این رویکرد را «آموزنده» می‌نامد، زیرا تعارض مربوطه را شناسایی می‌کند و یکپارچگی فرایند را از اعتبار علمی جدا می‌سازد.
پیامدهای اعتباری: ننگی که فقط بر دوش نویسندگان می ماند
میسون به یک «عدم تقارن نهادی» مهم اشاره می‌کند: نام نویسندگان برای همیشه به مقاله پس‌گیری شده متصل می‌ماند، اما سردبیران، داوران، سردبیران مهمان و پیمانکاران مسئول پردازش مقاله ممکن است هرگز شناسایی نشوند.
او می‌نویسد: «پاسخ‌گویی علمی نباید فقط در یک جهت عمل کند. اگر مجله نتیجه بگیرد که سیستم سردبیری‌اش شکست خورده، شفافیت باید شامل تأیید مناسب آن شکست باشد.»
پژوهش‌ها نشان می‌دهد پس‌گیری مقاله می‌تواند بر استخدام، ارتقا، درخواست‌های کمک هزینه، روابط حرفه‌ای و اعتماد عمومی نویسندگان تأثیر بگذارد حتی اگر آن ها کمترین دخالت را در فرایند ارسال داشته باشند.
آیا داوری مجدد مستقل راه حل است؟
میسون پیشنهاد می‌کند در مواردی که دستکاری نویسنده اثبات نشده و داده‌ها همچنان در دسترس هستند، داوری مجدد مستقل می‌تواند جایگزین منصفانه‌تری برای پس‌گیری فوری باشد. اما این گزینه در شرایط زیر نامناسب است: نویسندگان نمی‌توانند داده‌های زیربنایی را ارائه دهند؛ خود پژوهش حاوی نگرانی‌های جدی یکپارچگی است؛ شواهد قوی از دستکاری نویسنده یا شخص ثالث وجود دارد؛ مقاله بخشی از یک شبکه انتشاراتی کلاهبرداری بوده است؛ استقلال داوران قابل بازگرداندن نیست؛ یا نویسندگان از همکاری امتناع می‌کنند.
استاندارد شفافیت ۶ بندی برای اطلاعیه‌های پس‌گیری
میسون یک چارچوب عملی پیشنهاد می‌کند که هر اطلاعیه پس‌گیری باید شامل این موارد باشد:
| بند | توضیح |
|---|---|
| ۱. ماهیت مخدوش‌سازی | آیا مربوط به هویت داور، تعارض منافع، مدیریت سردبیری یا مداخله شخص ثالث بوده؟ |
| ۲. شواهد مشارکت نویسنده | آیا اثبات شده، استنباط شده، حل‌نشده یا توسط شواهد پشتیبانی نمی‌شود؟ |
| ۳. تأثیر بر قابلیت اعتماد | آیا محتوای علمی مستقل بررسی شده؟ |
| ۴. دلیل ضرورت پس‌گیری | چرا گزینه‌های کم‌آسیب‌تر کافی نبوده‌اند؟ |
| ۵. پاسخ نویسنده | موافق، مخالف، بدون پاسخ یا غیرقابل تماس؟ |
| ۶. اصلاح نهادی | چه محافظ‌های رویه‌ای تقویت شده‌اند؟ |
انصاف رویه‌ای: مسئولیت دوطرفه
میسون تأکید می‌کند که انصاف رویه‌ای متقابل است. مجلات باید توصیف روشن نگرانی ارائه دهند، فرصت معنادار برای پاسخ‌گویی بدهند، شواهد کافی (با رعایت محرمانگی) افشا کنند، تصمیم نهایی مستدل ارائه دهند و دسترسی به فرایند تجدیدنظر فراهم کنند. نویسندگان نیز باید کاملاً همکاری کنند، مکاتبات ارسال را حفظ کنند، استفاده از آژانس‌های ارسال یا ویرایش را افشا کنند، داده‌های زیربنایی را در صورت درخواست مشروع ارائه دهند و توضیح دهند چه کسی حساب ارسال را کنترل می‌کرده است.
ارسال نظر