به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات علوم دارویی دانشگاه علوم پزشکی تهران، پس‌گرفتن مقالات علمی یکی از سازوکارهای مهم برای صیانت از اعتبار ادبیات علمی و اصلاح سوابق پژوهشی است؛ بااین‌حال، کیفیت این فرایند تنها به ضرورت اصلاح یک مقاله محدود نمی‌شود، بلکه شفافیت دلایل تصمیم، تناسب اقدام با شواهد و امکان بازبینی تصمیم‌های اشتباه نیز از مؤلفه‌های مهم آن به شمار می‌روند.

ادوارد میسون در مقاله‌ای با عنوان «The Limits of “No Shame, No Blame”: Tim Kersjes, publisher accountability and the governance of retractions» (محدودیت‌های رویکرد «بدون شرمسارسازی و بدون سرزنش»؛ تیم کرشیس، پاسخ‌گویی ناشران و حکمرانی فرایند پس‌گرفتن مقالات)، استدلال مطرح‌شده از سوی تیم کرشیس در سال ۲۰۲۴ درباره ضرورت جداسازی اصلاح ادبیات علمی از رسیدگی به تخلف پژوهشی را بررسی و نقد می‌کند. این مقاله با مرور مستندات عمومی، پژوهش‌های پیشین، سیاست‌های ناشران، سوابق اصلاح مقالات و راهنماهای اخلاق نشر، ابعاد مختلف مسئولیت‌پذیری در فرایند پس‌گرفتن مقالات را مورد توجه قرار می‌دهد.

تفکیک اصلاح علمی از رسیدگی به تخلف پژوهشی

یکی از محورهای اصلی مقاله، ضرورت تمایز میان غیرقابل‌اعتماد بودن یک مقاله و اثبات تخلف از سوی نویسندگان آن است. از دیدگاه نویسنده، ممکن است یک مقاله به دلیل مشکلات موجود در داده‌ها یا یافته‌ها نیازمند اصلاح یا پس‌گرفتن باشد، بی‌آنکه در همان مرحله، عمدی بودن خطا یا مسئولیت تک‌تک مشارکت‌کنندگان اثبات شده باشد. بنابراین، اطلاعیه‌های پس‌گرفتن مقالات باید دلایل تصمیم را روشن بیان کنند و میان یافته‌های تأییدشده، نگرانی‌های حل‌نشده و مسئولیت افراد تفاوت بگذارند.

خطای ناشر و ضرورت اصلاح سوابق علمی

مقاله با اشاره به نمونه‌هایی از بازگرداندن مقالاتی که پیش‌تر پس گرفته شده بودند، بر این نکته تأکید می‌کند که تصمیم‌های ناشران نیز ممکن است با خطا همراه باشند. نویسنده با بررسی نمونه‌هایی از اصلاح سوابق انتشار، از جمله بازگرداندن دو مقاله تاریخی ماکس پلانک در سال ۲۰۲۶، استدلال می‌کند که اصلاح ادبیات علمی باید مسئولیت ناشر در شناسایی و جبران خطاهای خود را نیز در بر گیرد.

بر این اساس، انتشار اصلاحیه به‌تنهایی نباید پایان کار تلقی شود؛ بلکه لازم است وضعیت مقاله به‌روشنی مشخص شود، توضیح اصلاح در دسترس خوانندگان قرار گیرد و انتقال اصلاحات به سامانه‌های نمایه‌سازی و سایر خدمات مرتبط نیز پیگیری شود.

شفافیت، رسیدگی مستقل و پاسخ‌گویی

از دیگر موضوعات محوری مقاله، ضرورت وجود سازوکارهای مؤثر برای بررسی اعتراض‌های مستند به تصمیم‌های تحریریه است. نویسنده پیشنهاد می‌کند ناشران ضمن حفظ امکان اقدام سریع برای هشدار به خوانندگان، مسیر مشخصی برای رسیدگی به ادعاهای مربوط به خطاهای واقعی یا رویه‌ای فراهم کنند؛ به‌ویژه در مواردی که عملکرد خود ناشر یا گروه تصمیم‌گیرنده مورد اعتراض قرار گرفته است.

همچنین، انتشار اطلاعاتی درباره مدت رسیدگی به پرونده‌ها، نتایج اعتراض‌ها و خطاهای تأییدشده می‌تواند به ارزیابی دقیق‌تر عملکرد ناشران کمک کند. مقاله در کنار این پیشنهادها، بر اهمیت اعلام شفاف منافع و وابستگی‌های مرتبط با فعالیت‌های سیاست‌گذاری و رسیدگی به پرونده‌های اخلاق نشر نیز تأکید دارد.

مقاله ادوارد میسون در نهایت بر این اصل تأکید می‌کند که صیانت از اعتبار علم مستلزم فرایندی شفاف، متناسب با شواهد و پاسخ‌گو است. اصلاح مقالات غیرقابل‌اعتماد باید از رسیدگی به تخلف پژوهشی متمایز باشد، اما این تمایز نباید ضرورت توضیح دلایل تصمیم، بررسی منصفانه اعتراض‌ها یا اصلاح خطاهای ناشران را کم‌رنگ کند.

این بررسی، با طرح پیشنهادهایی برای شفافیت بیشتر در اطلاعیه‌های پس‌گرفتن مقالات، بازبینی مستقل تصمیم‌ها و اصلاح مؤثر سوابق انتشار، بر اهمیت پاسخ‌گویی همه طرف‌های دخیل در فرایند نشر علمی تأکید دارد.

جهت مطالعه و دریافت متن کامل مقاله، اینجا کلیک فرمایید.